استان همدان با وسعت 19493 کيلومتر مربع از شمال به استان زنجان و قزوين، از جنوب به استان لرستان، از مشرق به استان مرکزي و از مغرب به استانهاي کرمانشاه و کردستان محدود مي شود و بين مدارهاي (33 درجه و 59 دقيقه) تا (35 درجه و 48 دقيقه) عرض شمالي از خط استوا و (47 درجه و 34 دقيقه) تا (49 درجه و 36 دقيقه) طول شرقي از نصف النهار گرينويج قرار گرفته است و بر اساس آخرين تقسيمات کشوري ( سرشماري سال 1375 و اصلاحات بعدي) شامل 8 شهرستان، 21 شهر، 20 بخش، 71 دهستان و 1120 روستاست. شهرستانهاي اين استان: همدان، ملاير، تويسرکان، نهاوند، اسدآباد، کبودرآهنگ، بهار و رزن مي باشند و شهرهاي آن عبارتند از: همدان، ملاير ، تويسرکان ، نهاوند ، اسدآباد ، کبودرآهنگ ، بهار ، رزن ، لالجين ، مريانج ، فامنين ،صالح آباد، قروه درجزين، سرکان، سامن، فيروزان، ازندريان، دمق، فرسفج، قهاوند و جورقان و بخش هاي تابعه در همدان: مرکزي، شراء، فامنين، در ملاير: مرکزي، جوکار، سامن، در نهاوند: مرکزي، خزل، در تويسرکان: مرکزي، قلقل رود، در اسدآباد: مرکزي، در کبودرآهنگ: مرکزي، گل تپه و شيرين سو، در رزن: مرکزي، قروه درجزين و سردرود و در بهار: مرکزي، صالح آباد و لالجين.
همچنين بر اساس سرشماري سال 1375 کشور، کل جمعيت استان 1677957 نفر آن جمعيت شهري و 867115 نفر روستايي است و تراکم نسبي جمعيت در هر کيلو متر مربع در همين سال 86 نفر بوده است. استان همدان داراي اقوام مختلف و گويشهاي متنوع مي باشد که عمدتاً به فارسي سخن مي گويند، ولي به علت همجواري با استانهاي: زنجان، قزوين، لرستان، کرمانشاه و کردستان اقليتهايي علاوه بر فارسي، به ترکي، لري و کردي نيز صحبت مي کند.

مهمترين ارتفاعات و ناهمواريهاي استان همدان:
قله الوند با ارتفاع 3574 متر از سطح دريا، بلندترين قله استان همدان است که خط الرأس آن حد طبيعي بين تويسرکان و همدان است و قله هاي ديگر عبارتند از: کوه گرو در جنوب نهاوند با ارتفاع 3316متر، کوه لشکردر, در جنوب شرقي ملاير 2928متر، کوه خان گرمز در غرب تويسرکان 2868متر، کوه سياه دره تويسرکان2818متر، کوه سفيد در جنوب غربي ملاير، کوه سرده و کوه گرمه در ملاير، آلماقلاغ حد فاصل اسدآباد و بهار، کوه بوقاطي در کبودرآهنگ و پست ترين نقطه استان با ارتفاع 1420 متر در محل خروج گاماسياب از شهرستان نهاوند واقع است.

 

 

آب و هواي استان همدان
با توجه به پستي و بلنديهاي زياد، دشتها، مناطق کوهستاني، قله هاي مرتفع، رودخانه ها، چشمه سارها، مزارع، اشجار و سرآبهاي متعدد، آب و هواي استان همدان متغير است و معمولاً داراي زمستانهاي سرد و پر برف و تابستانهاي معتدل و ييلاقي است و به طور کلي در دره هاي شمالي کوه الوند و شمال استان سردتر و جنوب استان ملايم تر است.
رودخانه هاي استان همدان
1- رودخانه گاماسياب(گاماساب): از طولاني ترين رودخانه هاي کشور است که از جنوب غربي نهاوند از سرآب گاماسياب سرچشمه مي گيرد و پس از ابياري کشتزارهاي اطراف در روستاي ليلي يادگار، شاخه رود حرم آباد ملاير را دريافت مي کند و در روستاي گرديان ملاير، قلقل رود تويسرکان نيز به آن متصل مي شود. گاماسياب از شاخه هاي اصلي روي کرخه به شمار مي آيد که نهايتاً به خليج فارس وارد مي شود.
2- قلقل رود: سرچشمه اصلي اين رود از دامنه هاي جنوبي الوند است، که رود سرابي ( از قله کلاه قاضي)، سرکان رود ( از ارتفاعات سرکان)، کرزان رود( از دره هاي گشاني و سنجوزان) پس از بهم پيوستن، اين رود را تشکيل مي دهند که پس از آبياري مناطق کشاورزي تويسرکان به گاماسياب مي پيوندد.
3- رودخانه قره چاي( قوري چاي): اين رود از ارتفاعات گردنه زاغه و دره هاي الفاوت، بين همدان و ملاير سرچشمه مي گيرد و پس از عبور از امزاجرد به شاخه پر آبي که از اتصال رودهاي خاکو ، دره مرادبيک و فرجين ، سيمينه رود و همه کسي تشکيل شده، وارد مي شود و در آنجا قره چاي ناميده مي شود. اين رود پس از عبور از کوريجان و آبياري اراضي فامنين و قهاوند به استان مرکزي و نهايتاً به درياچه قم سرازير مي شود.
4- خرم رود: اين رودخانه از دره هاي شمال شرق روستاي  شهرستانه سرچشمه مي گيرد ( اين روستا در جنوب غرب الوند و شمال غر ب تويسرکان واقع شده است) ، که پس از مشروب کردن زمينهاي کشاورزي از تويسرکان خارج مي شود.
5- رود تلوار: از ارتفاعات کوه سفيد در شمال غرب استان سرچشمه مي گيرد و جزء سرشاخه هاي رود قزل اوزن مي باشد که در گيلان به سفيد رود معروف است و به درياي مازندران وارد مي شود. طول اين رود در استان همدان کوتاه است.

موقعيت جغرافيايي و انساني شهرستان همدان
شهرستان همدان با وسعتي حدود 4118 کيلومتر مربع، از خط الرأس رشته کوه الوند، تا مرزهاي شرقي استان کشيده شده است. شرقي ترين نقطه اين شهرستان 49 درجه و 27 دقيقه غربي ترين آن 48 درجه و 20 دقيقه از نصف النهار گرينويج فاصله دارد و در حد فاصل 34 درجه و 35 دقيقه، تا 35 درجه عرض شمالي واقع شده است.
شهرستان همدان، از شمال به شهرستانهاي رزن و کبودراهنگ، از جنوب به تويسرکان و ملاير، از شرق به استان مرکزي و از غرب به شهرستان بهار محدود مي شود.
در جنوب شهرستان همدان، ارتفاعات کوهستان الوند قرار دارد، که خط الرأس اين ارتفاعات، مرز طبيعي شهرستان هاي همدان، قهاوند، دشت نشر و قسمتي از دشت رزن- فامنين در حد فاصل اين ارتفاعات قرار گرفته اند

بلندترين نقطه شهرستان همدان در قله الوند با ارتفاع 3584 متر و پست ترين نقطه آن زمينهاي عمر آباد با ارتفاع 1600 متر است، که محل خروج روز قره چاي مي باشد. متوسط ارتفاع اين شهرستان نيز از سطح دريا، حدود 1820 متر است. اين شهرستان، بر اساس سرشماري عمومي سال 1375 داراي 563466 نفر جمعيت و تراکم نسبي 8/136 نفر در هر کيلومتر مربع مي باشد و از 5 شهر همدان، مريانج، فامنين، جورقان و قهاوند و 3 بخش و 12 دهستان تشکيل شده است و مردم در مراکز شهرهاي آن به فارسي و در روستاها، عمدتاً به ترکي سخن مي گويند.

 

آثار تاريخي، جاهاي توريستي و مراکز فرهنگي هنري
آثار تاريخي
آرامگاه بوعلي سينا دانشمند و طبيب نامي ايراني - آرامگاه باباطاهر - گنبد علويان - آرامگاه استرومردخاي- برج قربان - تپه هگمتانه - غار علي‌صدر-کتيبه‌هاي گنجنامه- مجسمه شير سنگي - بازار همدان -مسجدجامع همدان-کليساي پروتستان-کليساي رافاييل -خانه شهبازيان-ميدان امام خميني ره-قلعه دختر(قيزقلعه سي)-تپه پيسا-تپه مصلي-عمارت باغ نظر-گورستان پارتي- بقعه خضر-آرامگاه عارف قزويني-سراي قلمداني.

مراکز گردشگري، چشم‌اندازهاي طبيعي

 

تپه عباس آباد، لالجين، دره امامزاده کوهدره ماوشان، تپه حاج‌عنايت، پل کوريجان، پيست اسکي تاريک دره و آبشينه، غار علي‌صدر، آبشار گنجنامه، باغهاي مصفاي دامنه الوند به ويژه دره? عباس آباد و دره مراد بيگ، غار قلعه جوق، سد اکباتان، پارک مردم و بوستان ارم از نقاط گردشگري و طبيعي همدان هستند.

آثار و مکان‌هاي مذهبي
امامزاده عبدالله، امامزاده يحيي، امامزاده حسين، امامزاده اسماعيل، امامزاده محسن، امامزاده هادي ابن علي، امامزاده اسماعيل و امامزاده اهل بن علي.

موزه‌ها و مراکز فرهنگي هنري
موزه تاريخ طبيعي همدان
تاريخچه :
موزه تاريخ طبيعي همدان، در راستاي تأمين اهداف علمي، آموزش و پرورش دانشگاه بوعلي سينا، در سال 1351خورشيدي به همت آقاي جعفر محمد علي زاده بنيانگذاري شده‌است، و تا کنون نيز با مديريت ايشان اداره مي‌شود. اين موزه با الگوها و استانداردهاي بين المللي طراحي و تکميل شده‌است. و نه تنها در سطح ايران بلکه در سطح خاور ميانه و حتي جهان مطرح مي‌باشد. محل آن در فضاي دانشکده کشاورزي دانشگاه بوعلي سينا در انتهاي چهار باغ آزادگان منشعب از ميدان مدرس واقع شده‌است، و با زير بناي تقريبي 200متر مربع در سه تالار جداگانه و به‌هم‌پيوسته جاي داده شده‌است.
اکتشافات:
توجه به اکتشاف، بيانگر پوپايي و بالندگي يک موزه مي‌باشد. و موزه تاريخ طبيعي همدان نيز درطول فعاليت 28ساله خود برخي از نمونه‌هاي را براي اولين بار در کشور کشف نموده‌است. و البته اثبات جديد بودن آنها در سطح جهان نياز به تحقيق و بررسي بيشتري دارد. براي نمونه کشف 5 گونه جديد از ماهي‌هاي خليج فارس و چند نمونه از سنگواره‌ها است، که براي اولين بار توسط اين موزه گزارش شده‌است. در حال حاضر علاوه بر گردشگران و پژوهندگان، سالانه گروه‌هاي زيادي از نفر دانشجويان و دانش آموزان از اين موزه ديدن مي‌کنند.

موزه هگمتانه
موزه هگمتانه در شرق تپه باستاني هگمتانه و جنب گودال معروف فرانسويها قرار دارد.
ساختمان اين مکان که پيشتر مدرسه پرورش ناميده مي‌شد,در طي تغييرات وتعميراتي به منظور ايجاد يک موزه موقت به بهره برداري رسيده‌است و مجهز به آزمايشگاه و کارگاه عکاسي مي‌باشد.
اشياي موزه مشتمل بر دوبخش اختصاصي واستاني است.
در اين مجموعه آثار سنگي ,سفالي,استخواني وفلزي از دوره‌هاي پيش وپس از اسلام به نمايش در آمده‌است. در راهرو و تالار سمت راست موزه, اشياي يافته‌شده از هگمتانه نگهداري مي‌شوند. از برجسته‌ترين اين آثار مي‌توان به پايه ستونهاي متعلق به کاخهاي هخامنشي از جمله شالي ستون مربوط به دوران اردشير دوم با متن ميخي,دو مهر استامپي سنگي وشيشه‌اي مربوط به دوران قبل از اسلام وسرگاو از جنس سفال متعلق به دوران هخامنشي اشاره کرد. همچنين مجموعه‌اي از اشياي باستاني در سالهاي پيش از انقلاب به صورت حفارهاي غير قانوني از خاک خارج شده‌اند که آنها را منسوب به هگمتانه مي‌دانند و اکنون در موزه ملي و بعضي در موزه‌هاي خارج از کشور نگهداري مي‌شوند. مجموعه تابوتهاي سنگي وسفالي مربوط به دوره پارتيان که از ميدان شير سنگي بدست آمده اند, خمره‌ها وسنگهاي تزييني با نقوش زيبا وسنگ قبرهاي دوران مختلف اسلامي, شاخص‌ترين نماينده‌هاي آثار کشف شده استاني مي‌باشند که در سالن مرکزي وراهروي سمت چپ موزه قرار داده شده‌اند.

 

نقشه همدان براي موبايل